Autorem tego monumentalnego dzieła jest mistrz Michał z Augsburga i jego warsztat. Powstało w latach 1510/17, a więc u schyłku gotyku i przyniosło ze sobą zapowiedź nowych koncepcji świata i twórczości artystycznej. Gdańskowi, wspaniale kwitnącemu miastu, które ok. 1500 r. liczyło 35 tys. mieszkańców, nie wystarczał już dotychczasowy ołtarz główny. W 1508 r. zaczęto planować budowę nowego. Zwrócono się do Jana Scuitetusa, prokurenta Gdańska w Rzymie, o uzyskanie na ten cel listów odpustowych od papieża Leona X. Ofiary składane przez pragnących uzyskać odpust oraz fundacje patrycjuszy i cechów rzemieślniczych, umożliwiły już w 1510 r. rozpoczęcie prac nad pierwszymi kwaterami ołtarza.
Mistrz Michał był określany jako !!ein Schwabe aus Augsburg. Grafiki A. Dürera miały olbrzymi wpływ na powstanie poszczególnych kwater ołtarza głównego.
Wykonano go w dużym warsztacie artystycznym, w którym zatrudnieni byli uczniowie i czeladnicy: malarze, rzeźbiarze, pozłotnicy. Jest rzeczą zdumiewającą, że żadne z licznych źródeł pisanych z tego okresu nie wspomina o współpracujących z mistrzem Michałem wybitnych rzemieślnikach. Nikt z nich nie został wymieniony z nazwiska lub też wspomniany przy okazji wykonywania innych prac. Przypuszczalnie. zamieszki religijne związane z reformacją kierowały uwagę społeczeństwa ku innym sprawom.
25 stycznia 1517 r, W poniedziałek po uroczystości Nawrócenia św. Pawła, nowy ołtarz zalśnił blaskiem złota, rzeźb i malowideł w prezbiterium. Po raz pierwszy odprawiona została przy nim Msza św. Wniebowzięcia NMP. Po zakończeniu pracy mistrz Michał otrzymał wynagrodzenie w wysokości 13 550 grzywien (1 grzywna równa była 185 gramom srebra). Dla porównania, roczne uposażenie księdza sprawującego posługę duszpasterską w kaplicy patrycjusza, wynosiło 25 grzywien. Zleceniodawcy i mieszkańcy miasta byli zadowoleni z ukończonego dzieła. Wyrazem uznania było przyjęcie mistrza Michała do ekskluzywnego Bractwa św. Rajnolda.
Po wojnie w roku 1947 r. elementy ołtarza głównego powróciły do Gdańska, gdzie rozpoczęto ich konserwację. W szafie głównej o wymiarach 489 x 390 cm, na trójdzielnym tronie, rozdzielonym dekoracyjnymi filarkami, zasiadły ponad naturalnej wielkości postacie: Chrystusa, Marii i Boga Ojca. Tworzą one, pełną majestatu i piękną, grupę koronacji NMP.
Nad głową Marii unoszą się anioły trzymające koronę a pod nią wznosi się Duch Św. w kształcie gołębicy. W ramie na postumentach dostrzegamy, połączonych winnym krzewem, 24 starców apokaliptycznych, trzymających na przemian harfy i złote kadzielnice. 10 z nich to rzeźby autentyczne, 14 zostało zrekonstruowanych. Całość zamyka trójdzielny baldachim tworzący nad głową każdej postaci poplątany gąszcz ostrych łuków i pinakli. Tło stanowiące plan dalszy, rysuje się na złotej płaszczyźnie delikatną linią maswerków, laskowań okiennych i gęstym ornamentem zbliżonym do rybich pęcherzy. W zwieńczeniu szafy, na płaskiej półeczce, znajduje się figura baranka. Z wyjątkiem karnacji rzeźb, całość jest złocona i polichromowana.
Zróżnicowanie płaszczyzn wydobywa bryłę a cienie podkreślają głębię. W scenie koronacji mistrz Michał wzorował się na drzeworycie do Apokalipsy, A. Dürera.
Wewnętrzna strona ruchomych skrzydeł rzeźbionych podzielona jest na trzy kondygnacje. Każdą z kondygnacji dzieli zdwojona wiązka służek i słupków na dwie kwatery. Przy powstałych w ten sposób filarkach, na konsolkach pod baldachimami stały figury świętych i ojców Kościoła, liczbie 144. Spośród nich zawieruchę wojenną przetrwało tylko 11 rzeźb. Płaszczyzny tła kwater pokryte są ornamentem przecinających się kół, owali, kwadratów, rybiej łuski, których delikatność i ulotność potęgują wrażenie niezwykłego przepychu i piękna.
Odwrocia rzeźbionych skrzydeł zawierają 10 kwater ze scenami z życia Marii i Jezusa. W zwieńczeniu dostrzegamy scenę Nawiedzenia NMP, rozdzieloną na dwie kwatery. Niestety połowa tej sceny zaginęła w czasie ostatniej wojny.
W lewym skrzydle, od góry, widzimy sceny: Ofiarowanie NMP w świątyni, Zwiastowanie, 12-letni Chrystus w świątyni Jerozolimskiej, Chrystus Zmartwychwstały ukazuje się swej Matce.
W skrzydle prawym, od góry, znajdują się sceny: Pokłon Trzech Króli, Boże Narodzenie, Zesłanie Ducha Św, Zaśnięcie NMP. Wszystkie rzeźbione sceny zamknięte są kompozycyjnie w stojącym prostokącie. Spłaszczone łuki zamykają je od góry, otwierając równocześnie widok na sklepienie komnat, w których rozegrały się przedstawione wydarzenia. Forma i możliwości przestrzeni ograniczyły wielość figur, fragmenty krajobrazu czy wyposażenia wnętrz w poszczególnych scenach. Mistrz Michał zastąpił je rozbudowanymi płaszczyznami fałd. Powierzchnię kwater wypełnia materia stroju, żyjąca własnym, odrębnym życiem. Raz stanowi tło sceny a kiedy indziej wypełnia przestrzeń, płynie ku górze, jak gdyby porwana silnym wichrem. Osoby są dla niej tylko uzupełnieniem.
Sceny rzeźbione posiadają podwójny rodowód: wzory graficzne A. Diirera i analogie warsztatowe T. Riemenschneidera. Skrzydła rzeźbione po zamknięciu tworzą cykl maryjny, ukazując NMP jako matkę Chrystusa i Kościoła. Skrzydłom rzeźbionym wielkością i kształtem odpowiadają ruchome skrzydła malowane, które obecnie zamontowane są na odwrocie ołtarza. Pozioma listwa dzieli je na dwie kwatery. Kwatery te rozdziela kolumna. Na kolumnach stoją grupy puttów, wdzięcznie wychylonych panien i wojowników. Płaszczyzny ozdobione są girlandami i maszkaronami. U ich podstaw znajduje się obłe naczynie utworzone z liści akantu lub trybowane w formie ćwiartek pomarańczy. Kolumny te, dzielą każdą z kwater na dwie sceny z życia Chrystusa.
Na skrzydle lewym widzimy od góry sceny: Ucieczka do Egiptu, 12-letni Chrystus w świątyni, Dźwiganie krzyża i Ukrzyżowanie. Na skrzydle prawym znajdują się od góry następujące sceny: Chrystus żegna się ze swą Matką, Ecce Homo, Zdjęcie z Krzyża, Zmartwychwstanie.
Niezwykle piękny jest koloryt obrazów. Głębokie akordy żółci i czerwieni kraplakowej zestawione są z zimnymi tonami zieleni i czarno-niebieskim odcieniem szat. Bardzo sugestywnie malowane jest niebo. z płynącymi na horyzoncie obłokami. Pożoga wojenna okazała się szczególnie tragiczna dla awersu prawego skrzydła ruchomego. Do naszych czasów przetrwało ono niestety zniszczone w 85 %.
Skrzydła te posiadają u góry kwadratowe kwatery, podobnie jak skrzydła rzeźbione. Przedstawione są na nich postacie Proroków Większych bez żadnych atrybutów.
Na odwrociach ruchomych skrzydeł malowanych przedstawione są sceny z życia NMP. Na sk17Jldle lewym od góry widzimy sceny: Ofiara Joachima, Widzenie św. Joachima, Maria jako dziewczynka wstępująca do świątyni, Zaślubiny NMP. Skrzydło prawe przedstawia od góry: św. Joachim ze św. Anną przy Złotej Bramie, Narodziny NMP, św. Józef przy pracy, św. Rodzina w Egipcie. Wszystkie sceny malowane są techniką en grisaille (malarstwo monochromatyczne naśladujące płaskorzeźbę, wykonane tylko kolorem szarym w różnych odcieniach). Umiejętności artystyczne mistrza Michała sięgnęły europejskich szczytów. Obrazy posiadają bardzo elegancki szary koloryt. Na brązowym podkładzie laserunków malowane są tylko postacie. Niebo rozjaśnione żółcią przechodzi w świecącą zieleń. Wszystkie obrazy wzorowane są na cyklu drzeworytniczym A. Dürera z życia Marii z lat 1501/11.
Malowane skrzydła stałe, zamontowane zostały w 1517 r. Prostokątne, podzielone pośrodku listwą, posiadają po dwie kwatery a każda z nich zawiera tylko jedną scenę. Na awersach widzimy od góry, na skrzydle lewym: Zwiastowanie i Obrzezanie, na skrzydle prawym: Boże Narodzenie i Pokłon Trzech Króli.
Na odwrociach natomiast znajdują się następujące sceny: na skrzydle lewym od góry: Chrystus ukazuje się swej Matce i Niewierny Tomasz, na skrzydle prawym: Noli me tangere i Zesłanie Ducha Św. Sceny te malowane są techniką en grisaille. Posiadają one bogate obramienia w formie arkad i niezwykłych naczyń oraz roślin. Szaro-zielone szaty mają jakby własne życie i niezależny od postaci wdzięk. Na podstawach, w formie wybrzuszonych naczyń, pełnych różnorakich roślin stoją we wdzięcznych pozach, liczne postacie kobiece i męskie. Pełno tam również rozhasanych puttów, bajecznych naczyń i roślin, bulwiastych konsolek. W arkadach na fantazyjnych konsolkach stoją personifikacje cnót: Wiara, Nadzieja, Miłość, Mądrość, Miłosierdzie, Sprawiedliwość i Męstwo. Ponadto dostrzegamy antyczne bóstwa i personifikacje planet: Mars z Koziorożcem i Skorpionem, Wenus ze Strzelcem, Saturn z Wodnikiem, stojący na lwie Sol, dalej Jupiter jako starzec mający u stóp Strzelca i Rybę, Merkury dmący w róg. Panna i Bliźnięta. Luna z łukiem i strzałą oraz okazały Rak.
Mają one nie tylko fantazyjny i dekoracyjny charakter ale także tajemnicze kosmologiczne znaczenie. Świat antyczny łączą z dziejami zbawienia. Są one tu już nowymi realiami renesansowymi.
Zapowiadają całkowicie nowe formy artystycznej wypowiedzi, nadchodzące nowe czasy i nowe wizje w życiu i w sztuce. Łączenie bóstw antycznych i cnót chrześcijańskich na fantastycznych konsolkach nie jest wynalazkiem mistrza Michała. Inspiracją była tu drzeworytnicza seria Hansa Burgkmaira z 1510 r., przedstawiająca wyobrażenie siedmiu cnót i siedmiu planet. Mistrz Michał jednak w zestawieniu tych alegorii kosmologicznych i cnót chrześcijańskich połączył dürerowską wiedzą i burgkmairowskie osiągnięcia w jedną całość. Inni twórcy starali się później go naśladować. Z dawnej predelli ołtarza głównego zachował się do dziś jeden obraz spośród dawnych trzech malowideł. Przedstawia on Gloryfikację NMP a umieszczony jest obecnie na odwrociu ołtarza.
Również predella odwrocia posiadała trzy obrazy. z których zachował się tylko jeden: Estera błaga za swoim ludem. Obecna predella ołtarza głównego pochodzi z 1870 r. i jest dziełem Juliusza Wendlera a przedstawia Złożenie do grobu Chrystusa. Odwrocie ołtarza w części dolnej zdobi kamienny relief z 1539 r. Przedstawia on Chrystusa w Ogrójcu, a po bokach dwóch Janów: Chrzciciela i Ewangelistę.
Częścią ołtarza są także dwa obustronnie grawerowane świeczniki mosiężne, zdobione puttami, papugami i figurami landsknechtów. Widnieją na nich również postacie dwóch Janów, Matka Boska z Dzieciątkiem Pelikan - symbol Chrystusa. Świeczniki (o wadze 11 cetnarów) umieszczono w 1517 r. jako fundacja ówczesnych "Ojców Kościoła". Ogólna ocena poziomu artystycznego i programu ikonograficznego gdańskiego ołtarza Koronacji Najświętszej Marii Panny musi być wysoka. Wzorowanie się na twórczości "wielkich nauczycieli" nie umniejsza twórczej inwencji mistrza Michała. Wprowadził on w swym dziele nowe układy kompozycyjne, nowe motywy oraz pełne fantazji zestawienia. Wykazał się wybitną znajomością warsztatu a wielkim jego atutem jest niezwykła kolorystyka obrazów. W natomiast scenach rzeźbionych wielce rozbudowane są płaszczyzny fałd, bogate i wprost wyrafinowane. Wybitne zatem inspiracje i ich doskonałe ucieleśnienie w gdańskim ołtarzu szczęśliwie ze sobą korespondują. Mistrz Michał pozostawił w Gdańsku wspaniałe dzieło swego życia, które dziś również przemawia do nas z dużą ekspresją i przez wieki wypełnia słowa wypisane na profitce prawego świecznika: "Soli gloria Deo" - samemu Bogu chwała.
